Een hard bewijs dat (vroeg-)industriële winning van eerst leem en later zand kan leiden tot een rijk natuurgebied én fraai landschap. Een resultaat wat alleen behaald kon worden door een duurzame samenwerking tussen Brabants Landschap, Provincie en aannemersbedrijf J. van Boxtel, later overgenomen door KWS Infra BV. Economie en ecologie kunnen dus soms wel degelijk samen gaan.

Het winnen van zand……
Ten oosten van de Heusdense Baan zijn, met vergunning van de Provincie, van 1970 tot 1997 diepe plassen gegraven door zandwinbedrijven. Het zand diende als ondergrond voor de wegen- en huizenbouw in de regio. De ‘holle kiezen’ die overbleven, kregen een natuurbestemming. De grote plassen zijn vooral in trek bij watervogels en vissen. Op een van de eilanden heeft zich een aalscholverkolonie gevestigd. Op een ander eiland is een wal afgestoken, waarna zich een kolonie van de oeverzwaluw vestigde.

……en het winnen van leem
Al eeuwen werd op de heide bij Udenhout voor eigen gebruik leem gewonnen dat zich daar dicht aan de oppervlakte bevond. Dat gebeurde in kleine veldovens. Pas in 1849 werd hier de eerste steenfabriek gebouwd. Ook de industriële winning verliep nog primitief. Willekeurig verspreid in het landschap ontstonden tot 1,5 m diepe kuilen. Daartussen lagen dammen waarover het leem werd afgevoerd. Na ontleming werden ze opgevuld en afgeleverd als cultuurgrond. De putten in de kern van het reservaat zijn pas na 1925 ontstaan. De eerste aankoop door Brabants Landschap vond plaats in 1967. Over vorm, diepte en oplevering vond overleg plaats met de steenfabriek: een van de eerste voorbeelden van ‘natuurbouw’ in Brabant.

De putten, zeer rijk aan amfibieën
De boomkikker mag toch wel het paradepaardje van de Leemputten genoemd worden. Tweede helft jaren ’60 was hij nog op tientallen plaatsen in Brabant te horen, nu kwaakt hij nog maar op drie plekken, waaronder de Leemputten. Het beheer is dan ook voor een groot deel afgestemd op dit diertje. Naast dit groen wondertje komen ook landelijk bijzondere soorten als, heikikker, kamsalamander en vinpootsalamander voor. Door het voorkomen van deze soorten is het gebied aangemerkt als Natura2000 gebied; een status van Europees beschermde natuurgebieden.

Natuurverbinding naar de Brand
De aanleg van een ecologische verbindingszone (evz) naar het 1,5 km noordelijker gelegen reservaat De Brand is van levensbelang voor de genetische uitwisseling van boomkikker (en overige amfibieën). Ruimtelijk zijn de twee reservaten van elkaar gescheiden door onder meer een spoorlijn en intensief bewerkte landbouwgrond met boomteelt. Voor aanleg van een evz zal een deel van deze gronden moeten worden aangekocht en ingericht. Een eerste aanzet tot de realisering van deze evz was de aankoop in 2007 van de Steenfabriek D’n Oven door Brabants Landschap van de gemeente Tilburg. Vanaf 2013 zal begonnen worden met de sloop en zal ter plekke al een boomkikkerbiotoop worden ingericht. De toevoeging van het fabrieksterrein maakt het mogelijk om dit kwetsbare reservaat recreatief toch enigszins, via een wandelpad en fietspad, te ontsluiten.