Door Piet Tutelaers

Tijdens onze inventarisatie van de geleedpotigen in Gijzenrooi ontdekte ik een kogelspin die nieuw is voor Noord-Brabant. Op 21 mei 2023 klopte ik een vrouwtje uit een klimop die in een boom hangt en een week later ving ik in de buurt van die boom een mannetje van dezelfde soort. De spinnen zijn bijna niet te ontdekken met het blote oog: ze zijn tussen de 2 en 2,5 mm groot. Determinatie van spinnenvrouwen is vaak lastig omdat de spermaleiders en eileiders onder hun achterlijf zijn afgedekt met een chitineplaat die het zicht op de belangrijke geslachtskenmerken belemmert. Gelukkig zijn deze kenmerken van spinnenmannen beter te zien onder het binoculair (type microscoop). Zo kon ik vaststellen dat het om de roodpootgalgspin (Dipoena erythropus) gaat, een soort die voor het eerst in 1885 is waargenomen in Drenthe door onze oudste arachnoloog (spinnendeskundige) Van Hasselt.

Verklaring van de naam ‘galgspin’

De soort is in 2014 op twee verschillende locaties op de Veluwe waargenomen door Marc de Winkel. Hij ontdekte op een berkentak en in jonge dennen mieren die aan een spinnendraad hingen te bungelen. Diverse kogelspinnen zijn gespecialiseerd in het vangen van mieren. Hiervoor maken ze struikeldraden die met hun uiteinden aan de bodem of een tak zijn bevestigd, daar waar mieren lopen. Wanneer een mier tegen zo’n draad aanloopt dan breekt deze af en tilt vervolgens de mier op zodat deze gevangen is. Men noemt de spinnen daarom galgspinnen. Via seindraden weet de spin dat er beet is.

Roodpootgalgspin met prooi (een houtmier), bungelend aan een spinnendraad. Foto: Marc de Winkel, 2014

Identificatie door microscopisch onderzoek

Met ObsIdentify, de app van waarneming.nl, kunnen veel spinnen met een goede foto op naam worden gebracht. Bij deze soort was dat echter niet mogelijk, omdat er nog weinig data beschikbaar is waarmee dit programma getraind kan worden. Hierdoor is determinatie alleen mogelijk door de spinnen microscopisch te onderzoeken.

Afb. 1: Determinatie roodpootgalgspin

In afbeelding 1 kun je zien hoe ik deze spin op naam heb gebracht. In a) zie je een foto van de epigyne (uitwendige geslachtsopening) van het vrouwtje en in c) een foto van de mannelijke taster (palp). Hierin bevindt zich het geslachtsorgaan van het mannetje. Deze foto’s worden vergeleken met afbeeldingen die je kunt vinden op de website https://araneae.nmbe.ch. De epigyne van de foto lijkt met enige fantasie wel op de afbeelding van Roberts (1995). Op de foto zie je twee cirkels doorschijnen. Dat zijn de zaadblaasjes waarin het vrouwtje sperma kan opslaan. Deze zie je duidelijker in de tekening van Jäger (2000) die de inwendige structuur van het vrouwelijke geslachtsorgaan laat zien. Bij Roberts zie je dan ook nog zwarte vlekken die ook op de foto te herkennen zijn. Maar echt overtuigend is het niet. Bij het mannetje is er wel een duidelijke match tussen de foto in c) en de tekening van Wiehle (1937) daarnaast. Op de foto is een linkerpalp te zien en in de tekening van Wiehle een rechter en is daarom gespiegeld. Tussen de afbeelding van Roberts (1995) en de foto is de match minder duidelijk omdat in deze tekening te veel details worden weergegeven.

Lees hier het hele verslag van de insectenwerkgroep Bekijk het gebied op de kaart